Н.ЭНХБОЛД: ОДООГИЙН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙГ ДАХИН СОНГОГДОНО ГЭСЭН БОДЛООР ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ШИНЭЧЛЭЛД ХАНДААД БАЙНА УУ ГЭЖ БИ ХАРЖ БАЙГАА

2018-03-02 19:03:48

УИХ-ын гишүүн, Батлан хамгаалахын сайд Нямаагийн Энхболдтой ярилцлаа. Бэлтгэл хурандаа цол хэрхэн хүртсэнээс нь эхлээд МАН-ын даргын сунгаанд Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх, УИХ-ын гишүүн, Шадар сайд Ө.Энхтүвшин нартай өрсөлдөж таван хүний санал авахад юуг бодсон тухай нь, тав дах УИХ-даа сууж байгаа өөрөөс нь ард түмний асууж нэхдэг хариуцлагын тухай, УИХ-ыг түших улстөрөө идэвхжүүлэхээ зарласан Ерөнхийлөгчийн мэдэгдлийн талаархи байр суурь гээд илэн далангүй ярилцлагыг хүргэе.

-Өдрийн мэнд хүргэе, сайд аа. Таныг хурандаа цолтойг мэдэх уншигч цөөхөн байх. Ярилцлынхаа эхэнд энэ тухай тодруулая?
-Харин ээ, хүмүүс гайхаж магадгүй л юм. Намайг бэлтгэл хурандаа цолтой гэхээр. Гэхдээ би чинь өөртөө бол ном журмынх нь дагуу өгсөн гэж боддог. УИХ-ын гишүүн болсон цагаасаа хойш аюулгүй байдал, зэвсэгт хүчин батлан хамгаалах салбарын хууль эрх зүйн орчныг шинэчлэх, дэлхийн жишигт хүргэж, ирээдүйн хөгжлийг нь тодорхойлоход түлхэц өгөхүйц гол хуулиуд дээр нь ажилласан. Мөн УИХ-ын гишүүдийн дундзохион байгуулдаг цэргийн сургалт, бэлтгэлд нэг ч таслахгүй оролцсон. Юу юугүй цэргийн албан хаагч болчоогүй ч батлан хамгаалах салбарын үйл хэрэгт анхаарал тавих ёстой гэж боддогтоо заавал оролцдог байлаа. Энэ бүхнээс маань үүдэн бэлтгэл хошуучаас эхлүүлээд бэлтгэл хурандаа цол олгосон. 
-Батлан хамгаалах салбарын ажил, хөгжил төрийн, улсын нууц гэдгээр олон нийтээс далд явагддаг байх талтай. Олон улсад хийж буй энхийг сахиулах ажиллагаанаас өөрөөр дорвитой шинэчлэлийг иргэд нэрлэх нь юу л бол. Иймд нуух ёстой нууцыг нь цаанаа хадгалаад ил хэлж болох мэдээллийг нь өгөөч?
-Хөгжилгүй яах вэ. Тэр дундаа, НҮБ-ын энхийг сахиулах үйл ажиллагаанд оролцдог болсноор зөвхөн хүний нөөц, цэргийн бие бүрэлдэхүүн талаасаа төдийгүй хөрөнгө хүч,техник хэрэгсэл, цалин хангамж гээд олон талаараа зэрэг хөгжиж байна. Ялангуяа манай цэргийнхний урам их сэргэсэн. Цэрэгт явах хүсэлтэй залуус олон боллоо. Цэрэгт ирчихээд гадаадад явж алба хаах сонирхолтой хүн олширсон. Харин зэвсэг, техникийн шинэчлэлийн хувьд овойж, оцойтол хийчихсэн юм бол алга. Энэ нь нөгөө л хөрөнгө мөнгөтэй холбоотой. Нэг онгоц авна гэхэд олон зуун сая ам.доллараар яригдах жишээний. Батлан хамгаалах салбарын гадаад харилцаа гэхэд Гадаад харилцааны яамнаас дутуугүй шахам хэмжээнд хөгжчихсөн. Цэргийн салбарын хөгжил ерөнхийдөө гадаад харилцаандаа илүү хөтлөгдөж явдаг болсон гэж хэлж болно. Зөвхөн НҮБ дээр ч бус Монголын гадаад харилцаанд маш олон эерэг нөлөөг авчирч байгаа. Бусад улс орнуудтай харилцахад ч “Эднийх энхийг сахиулах ажиллагаанд оролцож байгаа учир манайх тодорхой асуудлууд дээр дэмжлэг үзүүлэх хэрэгтэй” гэдэг үүднээс ханддаг болсон. Энэ бол наад захын жишээ. Улс төр, дипломатын харилцаанд шууд утгаараа эергээр нөлөөлдөг. 
-“Монгол цэргүүд НҮБ дээр Монголын нэр хүндийг өргөж байна” гэсэн мэдээлэл уншихад хүн бүрт сайхан санагддаг нь мэдээж. Гэтэл үүний ард “Энхийг сахиулах ажиллагаанаас мөнгө шамшигдуулж байна” гэдэг хардлага танай яамыг тойрохгүй юм. Та үүнийг судалж үзэв үү?
-Мөнгөний тухайд буруу ойлголт байдаг нь үнэн. Манайхан эндээс явахдаа бүх зүйлээ үнэлүүлдэг. Техник хэрэгсэл, зэвсэг бэлтгэл хангалт, унаа тээвэр, хувцас, сургалтын зардал бүр ажиллагаанаас ирснийх нь дараа цэргүүдээ гэр бүлээр нь амраах хүртэл гээд олон зардал багтдаг. Цэрэг эндээс өөрөө очоод л алба хаагаад ирнэ гэж байхгүй. Тэр болгонд мөнгө, төлбөр бодогддог. Тэндээсээ цэргүүдийн цалинг тусад нь алба хаагаад ирснийх нь дараа хувийнх нь данс руу шилжүүлдэг. Алба хааж байх хугацаанд нь цалинг нь  ар гэрт нь таслахгүй олгодог. Харин үлдсэн мөнгийг нь “Зэвсэгт хүчний хөгжлийн сан”-руу хийж, дараагийн ажиллагааны бэлтгэл, ажилтан, ажиллагсдын нийгмийн хамгаалал, зэвсэг хүчний техникийн шинэчлэл зэрэгт зарцуулдаг. Сүүлийн жилүүдэд эдийн засгийн хямралаас үүдээд төрөөс батлан хамгаалах салбарт зарцуулж байгаа хөрөнгө оруулалт маш бага байгаа. Би зориуд бусад салбартай харьцуулж үзсэн. Тэгэхэд дотоодын нийт бүтээгдэхүүнтэй харьцуулсан ч, төсвийн зарлагын хувь хэмжээгээр нь бодсон ч манайх шиг батлан хамгаалах салбартаа ийм бага хөрөнгө оруулалт зарцуулдаг улс орон гэж дэлхийд бараг байхгүй болоод байна. 
-Гэхдээ хуульчилж өгдөг биз дээ. Батлан хамгаалах салбартаа ДНБ-ийхээ тэдэн хувийг зарцуулна гэж. Энэ чинь байх ёстой хууль, дүрэм шүү дээ?
-Бүх салбарт л тийм хууль, дүрэм бий. Харамсалтай нь хэрэгждэггүй. Иймд сайдаар ажиллах хугацаандаа Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл, УИХ-д бодит байдлыг үнэн зөвөөр нь ойлгуулж, зэвсэгт хүчнийг хөрөнгө санхүүгээр дэмжээч гэж ойлгуулах чин хүсэл байна. Тэгэхгүй бол зөвхөн энхийг сахиулах ажиллагаанаас олсон орлогоор цаашаа явна гэвэл эргээд батлан хамгаалах салбараас хуулиар оноосон үүрэг хариуцлагын дагуу 100 хувь шаардлага тавьж, 100 хувийн гүйцэтгэл нэхэхэд хэцүү болно.
-Та яг тодорхой ганц нэг сэдэв дээр бодит байдлынх нь мэдээллийг өгөөч?
-Зэвсэгт хүчинд тайван цагийн болон дайны цагийн орон тоо гэж бий. Гэтэл манайд тайван цагийн орон тоо гэхэд 60-70 хувийн хангалттай байх жишээний. Яагаад гэхээр нөгөө л мөнгө санхүүтэй холбоотой. Гэхдээ манай цэргийн албан хаагчид үүргээ бол зуун хувь биелүүлж байгаа шүү. Маш их ачаалалтай ажилладаг. Цаашид энэ байдлаар явж болохгүй. Энэ талаар Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагчтай хоёр ч удаа уулзахдаа танилцуулсан. Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлөөр тодорхой зарим нэг асуудлыг ярих үед бодитой мэдээлэл өгч мөн ойрын үед АБГББ-ын хороо, Засгийн газарт дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгөхөөр бэлдэж байна. 
-Энх цагийн цэргийн тухай олон нийт мэдээлэл дутмаг, зарим нь ч эд нар юу хийдэг юм гэх нь ч бий. Генералуудын тухайд ч онцгойрч чадсан нь хэд билээ гэж яригдах нь бий. Та энэ талаар хувь хүнийхээ бодлыг хэлээч?
-Манай Үндсэн хуульд Монгол Улс өөрийгөө хамгаалах зэвсэгт хүчинтэй байна гэсэн тов тодорхой заалт бий. Ер нь төр үүссэн цагаас хойш цэрэг байсаар л ирсэн. Цэрэг эрийг мянган өдөр тэжээж нэг өдөр ашиглана гэсэн үг ч байдаг. Цэрэг байгаа бол генерал ч байж л таараа. Генералгүй арми гэж хаана ч байхгүй. Манайхаас төрсөн үе үеийн генералуудын хувьд төрийн цэргийн байгуулалтын нэг том багана нь байж ирсэн, сүүлийн үеийнх нь бүгд энхийг сахиулах ажиллагаанд оролцож, дайн самуунтай газар цэрэг удирдаж явсан хүмүүс. Зөвхөн монгол цэргүүдээ удирдаад зогсохгүй, бусад улс орны цэргүүдийг удирдаж байна. Зөвхөн дайн байлдаан гэлтгүй энхийн цагт цэрэг, армийг удирдаж, сахилга батыг нь хангуулж, бэлтгэл сургуулилтыг нь хэм хэмжээнд нь хийлгэж байнгын бэлэн байдлыг хангана гэдэг өөрөө тусгай боловсрол, мэдлэг, туршлага шаардсан мэргэжлийн нарийн ажил. Хүн мэдэхгүй зүйлийнхээ дайсан гэдэгчлэн армийн генералыг цэргийн амьдрал мэдэхгүй, дүрмийг нь ойлгоогүй хүн шүүмжлээд суухтай бол би санал нийлэхгүй. Зөвхөн Батлан хамгаалахын сайд болсондоо ч бус өмнө нь ч тийм л бодолтой байж ирсэн. Эмнэлгийн салбарт гэхэд өвчтөн ирэхгүй ч гэсэн эмнэлэг, эмч хоёр байх л ёстой. Үүнтэй харьцуулж бодох хэрэгтэй. 
-Ер нь бол энэ нь эргээд олон нийтэд хаалттай байдагтай холбоотой л доо. Үнэлэмжийг бол ил тодоор ойлгуулах хэрэгтэй шүү дээ?
-Тэр үнэн. Иргэн, цэргийн харил-цаа их чухал асуудал байдаг. Үүнийг их зөв хөгжүүлэх тухай асуудал юм. Манай улсын батлан хамгаалах салбар  иргэний хяналттай цэргийн байгууллага. Сайд нь энгийн хүн байдаг. Цэргийн салбараа хянана гэсэн үг. Армид бүх юм сайн сайхан байгаа юм биш. Болж бүтэхгүй олон л зүйл бий. Иргэд үүнийг нь мэддэг, хянадаг байх хэрэгтэй. Сайд ч ялгаагүй адилхан. Энэ ярилцлагаар албан ёсоор мэдэгдэхэд армид хяналт шинжилгээ хийдэг, үнэлэлт өгдөг тогтолцоог шинэ шатанд гаргахаар ажиллаж байгаагаа хэлье. Шинэчлэх шаардлагатай, цаг зайлшгүй болсон. Иргэний хянал-тын тухайд тухайн улс орондоо цэргийнхэн төрийн хэрэгт зохисгүй хэлбэрээр оролцохоос сэргийлдэг нэг төрлийн арга юм. Манайд бол ийм зүйл болохгүй гэж би итгэдэг. Гэхдээ цэрэг бол цэрэг. Хяналт байх л ёстой. Дээр нь, батлан хамгаалах салбар татвар төлөгчдийн мөнгөөр санхүүждэг. Тиймээс үйл ажиллагаа хөрөнгө санхүүг нь хянах эрх иргэдэд бий гэсэн үг.
-Цэргийнхний ахуй хангамжийг дээшлүүлэх боломж хэр байгаа вэ?
-Байгаа мөнгөндөө тааруулаад сүүлийн үед орон сууцны хангамж дээр бодлогоор дэмжлэг үзүүлж ирсэн.Өнгөрсөн жил гэхэд 120-иод айлын 40, 40-н айлын орон сууцыг ашиглалтанд оруулж орон нутгаар явах үедээ хүлээлгэж өгсөн. Гэхдээ бүрэн дүүрэн нийгмийн хамгааллыг нь шийдчихсэн гэж хэлэхэд хэцүү. “Зэвсэгт хүчний хөгжлийн сан”-гаас гол санхүүжилтийг нь шийдэж байгаа. Нөгөө л энхийг дэмжих ажиллагаанд оролцсоны нөхөн төлбөрийн тодор-хой хэсгийг ашигласан гэсэн үг. Өөрөөр “За цэргийнхний ахуй хан-гамжид энэ мөнгийг зарцуулна шүү” гэсэн тодорхой хэмжээний хөрөнгө оруулалт бидэнд үнэндээ алга. 
-Гэхдээ цэргийн орон сууцны хангамжтай холбоотой маргаан жил болгон л гардаг. Сайд, удирд-лагууд нь орон сууц барих нэрээр мөнгө шамшигдуулдаг, тендер будилуулдаг гэх мэтээр.Та энэ бүх мэдээллийг учрыг судалж үзэв үү?
-Хэвлэл дээр сүүлийн үед хоёр, гурван удаа энэ талаар эрчимтэй гарсан. Дэд сайдаар ахлуулаад ажлын хэсэг гаргаж байна, бэлтгэлээ хангаж байна. Сайн шалгах асуудал бий. Энэ нь салбарын аудит, хяналтыг шинэчлэх цаг болсны бас нэг илрэл гэж хэлж болно. Гэхдээ өмнө нь энэ ажил огт хийгдээгүй гэж хэлж байгаа хэрэг биш шүү. Илүү сайн болгох хэрэгтэй л гэж үзэж байна. 
-Армид зөрчил гарахтай зэрэгцэн Батлан хамгаалахын сайдыг огцрох өргөдлөө өгч, хариуцлага хүлээх ёстой гэдэг шүүмжлэл олны дунд эрчимждэг.Та энэ талаар ямар бодолтой байдаг вэ?
-Мэдээж батлан хамгаалах салбарыг бүхэлдээ хариуцаж яваа албан тушаалтны хувьд хариуцлага хүлээх ёстой. Батлан хамгаалах яам бол цэргийг захиргааны чиглэлээр нь удирддаг газар. Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, яам мөн үүнд хамаардаг. Мэргэжлийн удирдлагын хувьд хариуцдаг газар нь Зэвсэгт хүчний жанжин штаб. Тэгэхээр үүрэг нь шат шатандаа байгаа биз. Үүнтэй адил хариуцлага ч шат шатандаа байх ёстой. Ингэж хэллээ гээд би сайдаар ажиллах хугацаандаа ямарваа нэгэн асуудал боллоо гэхэд хариуцлага хүлээхээс зайлсхийнэ гэсэн үг биш. Гол нь шат шатандаа л асуудал яригдах хэрэгтэй. Тодорхой хэлэхэд салбарын хэмжээнд хууль мөрдөгдөхгүй, хууль хэрэгжүүлэхгүй бол би хариуцлага хүлээнэ. Харин цэрэг буутайгаа харьцаж чадахгүй зөрчил гаргасан бол эхлээд мэргэж-лийн удирдлага нь шат шатандаа хариуцлагаа хүлээж эхэлнэ гэсэн үг. Цэргийн амьдрал тушаалаар явдаг. Хариуцлага нь ч тодорхой. Иймд асуудлаас бултах эрх надад байхгүй.
-Харин эх оронч үзлийг дэлгэ-рүүлэх, залуу үед ойлгуулахын тухайд таны зорилго, төлөвлөгөө юу байна. Батлан хамгаалах салбар гэхээр цэрэг, зэвсэг яри-хаас яг үнэндээ сүүлийн үед соён гэгээрүүлэх үүрэг хариуцлагынх нь тухай ярих нь их ховордсон санагддаг?
-Иргэн цэргийн харилцааг хөгжүүлэх зорилтын нэг том бүрэл-дэхүүн хэсэг нь энэ байгаа юм. Тухайн үед УИХ-ын гишүүн асан Э.Бат-Үүл бид хоёр Цэргийн алба хаасан хүн төрийн албанд ажиллах тухай хуулийг гаргая гэж санаачлаад УИХ-аар батлуулж байсан. Одоо хүн болгон энэ хуулийг мэддэг болсон. Тэр хэрээр цэрэгт явах сонирхолтой залуус ч олон болж байна. Ирээдүйн ажил амьдрал, зорилго, сонирхолтой нь шууд холбогдчихсон болохоор тэр шүү дээ. Дээр нь, энхийг сахиулах ажиллагаанд оролцоод ирсэн залуус маань дотоод сэтгэл, итгэл үнэмшлээрээ улам бүр эх оронч болж ирж байна. Мөн эх орныхоо боломж бололцоог ойлгодог, хөгжил дэвшлээ үнэлдэг болж байна. Цаашид тийм санаа бодлыг залуус, ерөнхий боловсролын сургуулийн сурагч, оюутнуудад хүргэхэд анхаар-на. Ажиллагаанд яваад ирсэн 15 мянган идэр насны залуу эх орноо илүү үнэлдэг, хүндэлдэг болно гэдэг их чухал. Ерөнхий боловсролын сургуулийн сурагчдад эх оронч үзлийн талаар есдүгээр сарын 1-нд ганц удаа хичээл заагаад зогсох бус бодлогоор цуврал хичээл оруулах хэрэгтэй гэж төлөвлөж байгаа. Оюутан цэргийн сургалтыг гэхэд зөвхөн Улаанбаатар хотдоо төвлөрүүлэхгүй, аймаг орон нутгийн цэргийн ангийг түшиглэн хэрхэн зохион байгуулах вэ гэдгийг өнөөдөр ярилцаж байна. Ер нь  би Батлан хамгаалах яаманд огт санамсаргүй ирсэн хүн биш шиг байгаа юм. 
-Яагаад?
-Намайг нуруундаа үүрч гараас минь хөтөлсөн авга ах маань 18 наснаасаа цэрэгт татагдаад, генерал болтлоо зэвсэгт хүчинд зүтгэсэн хүн байлаа. Миний амьдралд түүний нөлөө их байсан.
-Хэн гэж генерал вэ?
-Хошууч генерал Г.Рагчаа. Цэр-гийн бүх шат дамжлагыг туулсан энэ энхийг сахиулах ажиллагааг эхлүүлэхэд голлох хувь нэмрийг нь оруулсан хүн. Багаасаа л хамт байсан. Нагац ахаа дагаад цэр-гийнхэнтэй ч их холбоотой болсон. 1990-ээд оноос хойш цэрэг армийг удирдаж ирсэн ихэнх удирдлагатай их багагүй холбоотой, танил дотно байж ирсэн. Энд томилогдоод ирэхэд удирдлагын бүрэлдэхүүн нь бүгдээрээ намайг мэддэг, би тэднийг сайн таньдаг, хууль тогтоомж дээр хамтарч ажилласан хүмүүс байсан. Энэ хүмүүстэй хамт л цэрэг, арми, батлан хамгаалах салбар, аюулгүй байдалтай холбоотой хуулийн төсөл боловсруулж явсан болохоор мэдэхгүй, танихгүй гэх үл ойлголцол гарахгүй л байна. 
-Таны оронд өмнө нь УИХ-ын гишүүн, Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд Н.Цэрэнбатын нэр яригдаж байсан ч цэргийн алба хаагаагүй гэдгээрээ танд шилжүүлсэн гэж бичигдээд байсан?
-Тэр ч бас биш ээ. Янз бүрийн л шалтгаан байсан. 
-Хүмүүс Батлан хамгаалахын сайдыг учиргүй өндөр, том биетэй, сүр бараатай байх ёстой гэж боддоггүй ч зангарагтай, байр суурь, улс төрийн хувьд нөлөө бүхий хүчтэй хүн байхыг хүсдэг.Энэ бол яах аргагүй батлагдаагүй хэмжүүр шүү дээ?
-Намайг яаж хүлээж авч байх шиг байна?
-Танд харин ямар сэтгэгдэл төрөв?
-Яах вэ, өмнө нь хийж байсан ажлын үр дүн юм болов уу даа. “Манай салбарыг ядаж л хууль, дүрэм талаас нь мэддэг хүн ирлээ дээ” гэж бодсон болов уу гэж найддаг. Хөмсгөө зангидсан хоолойгоо шахсан хүн л энэ салбарын сайд болно гэж бодвол их өрөөсгөл шүү дээ. Ажил авсан анхны өдрөөс л хариуцлагыг чангатгана гэдгээ хэлсэн. Гэхдээ заавал хашгирч, загнаж хийнэ гэж байхгүй. Тэглээ гээд асуудал шийдэгдэхгүй. Ер нь хувь хүний маань зарчим энэ. Аливааг учирлаж ойлгуулна уу гэхээс чанга хатуугаараа түрий бариад ажил нэг их урагшлаад байдаггүй талтай. 
-Та УИХ-ын гишүүнээр тав дахь парламентандаа сонгогдоод ажиллаж байна.Энэ хугацаандаа Гадаад харилцааны сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргын албыг ч хашиж байсан. Ёстой л “Насаараа дарга хийж байгаа хүн дээ” гэдэгтэй адилхан “Насаараа УИХ-ын гишүүн хийж байгаа хүн” гэж дүгнэвэл хэтрүүлсэн болохгүй байх. Амьдралынхаа 20 орчим жилийг УИХ-ын чуулганы танхимд хууль батлалцаж өнгөрүүлж байна гэж бодохоор улс төрийн гэнэтийн шийдвэр, эргэлтээс үүсэх цочроо танд байхгүй болсон байх гэж бодогдмоор. Та зөвшөөрөх үү?
-Би сургууль төгсөөд л төрд ажилласан хүн. Өөр газар ажиллаж байсангүй. Манай үеийнхэн хоёр нийгмийг дамжсан хүмүүс. Бид-нийг их сургуулиа төгсөөд ажил дээр гарахад бэлтгэдэг, сонгодог тогтолцоо, шаардлага одоогийнхоос тэс өөр байсан. Тэр нь бидэнд өнөөдрийн нийгэмд ажиллах, амьдрах тодорхой суурийг тавьж өгсөн болов уу гэж боддог. Наад зах нь, сахилга, хариуцлага гэдэг зүйлийг дээд зэргээр ойлгуулж өгсөн. Эрх ашгийнхаа эрэмбийг зөв тодорхойлох, төрийн ажлын зорилго, зорилтыг ч сайн ойлгуулсан. Энэ бол манай үеийнхний ерөнхий нэг давуу тал. Тэр талаас нь бодоод үзэхээр өнөөгийн төрийн албанд шүүмжлэх юм олон байна гэж харагддаг. Би хоёр ч удаа Төрийн албаны тухай хууль дээр ажилласан. Сая хамгийн сүүлд ажлын хэсгийг нь ахалсан. Шинэ хууль 2019 оноос хэрэгжиж эхэлнэ. Ер нь 1993 онд Шадар сайд Л.Энэбишийн зөвлөхөөр анх ордонд орж ажилласан. Дарга надад анх л төрийн албаны шинэчлэлийн асуудлыг хариуцуулсан. Анхны хуулийн төсөлд наад зах нь яамдыг аж ахуйн ажил тендерээс хол, цэвэр бодлого хэрэгжүүлдэг газар байхаар зааж байсан. Гэтэл явцын дунд улстөржилт нөлөөлсөөр анхны агуулга нь алдагдаж, яамны сайд өөрөө тендер шалгаруулахад оролцдог, бизнесийн хуваарилалт хийдэг болчихоод явж байна. Энэ бол төрийн албыг завхруулсан нэг том шалтгаан. Сая зориуд Төрийн албаны тухай шинэ хуульд зарим зүйлийг тухайлбал, мерит буюу чадавхаар үнэлэх, заавал шат дараалан бэлтгэх дэвшүүлэх зарчмуудыг илүү тодорхой, ойл-гомжтой зааж өгсөн. Яг өнгөрсөн хугацааны нийгмийн өөрчлөлтийг үнэлж дүгнээд үзэх юм бол хэлбэр талаасаа ардчиллыг  хүлээж авлаа. Харин агуулгын хувьд хамгийн буруу хэлбэр рүүгээ орчихоод байна. 
-Та бурууг нь хаанаас, хэнээс хайдаг вэ?
-Яг хэн нэгнийг чичлээд “Чиний л буруу” гэж хэлэхэд хэцүү. Ерөөсөө л манай улс төрийн үйл явцын гажуудалтай холбоотой. 
-Гэхдээ олон нийтийн зүгээс танай үеийнхнийг чичлэх нь бий шүү дээ. Наад зах нь “Ард-чилсан нийгмийн бүхий л цаг үед УИХ-д суучихаад өнөөдөр “Монгол Улс хөгжихгүй байна” гэж ярих эрх эдэнд байхгүй. Өөрөө өөрсдийнхөө алдааг сөрөг хүчин рүү, ард түмэн рүү чичлээ. Монголын ард түмэн, Монголын төр эдэнд ямар өртэй юм бэ. Төрийг хүчгүй, эрх ашгийн эрэмбэгүй болгосон хүмүүс нь энэ хүмүүс” гэх мэтээр шүүмжилдэг. Та энэ бодолтой санал нийлэх үү. Бид нар, би ч гэсэн үүн дээр алдсан учраас ийм сөрөг үр дагавар үүссэн байна даа гэж хүлээн зөвшөөрдөг ч юмуу?
-УИХ-ын гишүүдийн талаар иргэдэд нэг буруу ойлголт байдаг. Тэрийг УИХ-ын гишүүд өөрсдөө өгчихсөн юм. Тэр нь юу гэхээр УИХ-ын гишүүн дангаараа бүх асуудлыг шийддэг юм шиг ойлголт. УИХ-ын сонгуульд орохдоо дандаа “Би энэ асуудлыг тэгж шийднэ” гэж ярьдаг. Сонгогдсоныхоо дараа ч адилхан. Тойргоороо явахдаа “Би шийдчихнэ. Би шийднэ” гэж хэлдэг. Үүнээс нь болоод нийгэмд буруу ойлголт төрсөн гэж боддог. Уг нь УИХ бол хамтын шийдвэр гаргадаг байгууллага. Тухайн УИХ-ын бүрэлдэхүүнээс хамаарсан шийдэл гардаг. Тэнд тухайн УИХ-ын гишүүн ямар үүрэгтэй вэ гэдэг нь харин дотроо ярих асуудал. Би тавдахь УИХ-даа сууж байна. Янз бүрийн л хүмүүс байсан. Үнэхээр болимоор юм даа гэж бодмоор хүмүүс ч байдаг. Эрх ашгийн эрэмбээ урвуулаад харчихсныг нь хараад дургүй хүрэх үе байна. Гэхдээ УИХ бол сайн ч, муу ч хамтын шийдвэр гаргадаг байгууллага. Нэг гишүүн хичнээн зөв юм ярьсан ч олонхи  өөрөөр бодсон бол тийм л шийдвэр гарна. Энэ үгээр өөрийгөө ямар нэгэн хариуцлагаас бултуулах гэсэн хэрэг биш шүү. УИХ ийм онцлогтой байгууллага гэдгийг л ойлгуулах гэсэн хэрэг. Яг ажил хариуцаад явсан Гадаад харилцааны яам, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар, одоо Батлан хамгаалах яамны үйл ажиллагаанаас бол харин Н.Энхболд гэж хэн бэ гэдэг нь илүү тод харагдах боломжтой. Ер нь харагддаг. Түүнээс бус УИХ-ын 76 гишүүн дотроо бол зөвхөн олонд таалагдах, олон нийтийн сонсохыг хүлээж буй зүйлийг нь ярьдаг олон хүн бий. Тэр нь гэхдээ хэрэгждэггүй. Яагаад гэхээр тогтолцоо нь өөрөө тийм байхгүй юу. Тэгсэн хэрнээ дахин, дахин сонгогдоод явдаг. Нэг ярьсан юмаа жилийн жилд яриад л явдаг. Харамсалтай нь, хэрэгждэггүй. Энэ чинь өөрөө тог-толцоо нь байхгүй юу. Харин улс орон хөгжихгүй байна гэдгийг тухайд миний хувьд эсрэгээрээ “Хөгжиж байгаа” гэсэн бодолтой байдаг. Өнгөрсөн 25 жилийн дотор Монгол Улс танигдахгүй болтлоо хөгжсөн. Тэр дундаа эдийн засгийн чадавхийн хувьд. Өөр нэг танигдахгүй болтол өөрчлөгдсөн зүйл нь харин юу вэ гэхээр монгол хүн өөрөө бас их танигдахгүй болтол өөрчлөгдсөн байна. 
-Аль тал руугаа?
-Би бол буруу тал руугаа гэж хэлнэ. Илүү сөрөг тал руугаа гэдэг юм уу. Нийгмийнхээ мөн чанарыг ойлгуулах тал дээр улстөрчид ч дутуу ажилласан. Энэ буруугаа улстөрчид бид хүлээх ёстой. Ерөөсөө л амиа бод, чадах зүйлээ ав гэсэн хандлага давамгайлсан. Үүнийг эрх мэдэлтэй, танил талтай нь илүү их ашигласан. Үүнээс болж нийгмийн баялгаас тэгш хүртэх боломж алдагдсан. Гэхдээ ганц Монголд ингэж алдсан, өөрчлөгдсөн юм биш. Бүх дэлхий одоо эргээд сэтгэлгээний өөрчлөлт рүү яваад эхэллээ. Зөвхөн хувь хувиа бодоод явбал улс орон гэдэг нэгдмэл тогтолцоо чинь биш болчихдог юм байна гэдгийг яриад эхэлсэн байна. Фукуяамагийн бичсэн ”Түүхийн төгсгөл” гээд алдартай ном бий. Тэнд либерал капитализм бүрэн төгс яллаа. Үүнээс цааш түүх гэж байхгүй боллоо гэж бичсэн. Энэ замаар хүн төрөлхтөн мөнхийн жаргал руугаа явна гэдэг энэ ном 1970-аад оны үед шуугиан дэгдээж байсан. Гэтэл одоо “Энэ зам арай биш юм байна” гэдэг зүйлийг яриад эхэллээ. Хэрэв хувь хүн зөвхөн өөрөө өөрийнхөө жаргал, боломж бололцоог бодоод яваад байвал нийтлэг эрх ашиг гэдэг зүйл байхгүй болох юм байна. Тэр нийтлэг эрх ашиг нь улс орны болоод хувь хүний, нийгмийн хөгжил баялгийн тэгш хувиарлалт, үүнээс үүдэлтэй тогтвортой байдал юм байна гэдгийг яриад эхэллээ. Манайд ч тийм хүлээлт бий болж байх шиг байна. Нэг зүйлд бас олзуурхах хэрэгтэй. Капиталист нийгэм бүхэл бүтэн 200 гаруй жил явж байж үүнийг ойлгож байхад Монгол Улс 20 хэдхэн жилийн дотор, хүний амьдралын нэг үеийн хугацаанд хөл толгойгоо алдчихаад түүнийгээ ойлгож алдаа оноогоо яриад сууна гэдэг бол нэг төрлийн олз юм л даа. Харин хувь хүний хувьд хариуцлага хүлээх ёстой байлгүй яахав. Надад ч гэсэн тодорхой хэмжээнд хариуцлага ноогдох л ёстой. Яагаад гэхээр УИХ-ын олонхийгсөрж, ганцаараа юм хийж чадаагүй бол, эсвэл өөртэйгээ ижил бодол санаатай хүмүүстэй хамт сөрж зогсож чадаагүй гэдэг шүүмжлэл гарвал би улстөрчийн хувьд хариуцлагаа хүлээнэ. Яадаг ч байсан зугтаж гүйхгүй. 


-Ер нь сонирхоод асуухад энэ олон жил УИХ-д суучихаар хувь улстөрчийн дархлаа хэр сайн баталгааждаг вэ. Тэр хэрээр юм юманд оролцож санал бодлоо хэлмээр санагдах юмуу. Эсвэл “За за, энэ ч тэгээд л явах биз.Би ч төвөг юмуу даа” гэсэн сэтгэгдэл төрөх нь олон байх юм уу?
-Хувь хүний маань онцлог байх. Надад бол хэзээ ч “За, за энэ ч яахав дээ” гэсэн бодол төрж байгаагүй. Өөрийнхөө хэмжээний зөв хувь нэмрийг яаж ийгээд оруулах юмсан л гэж боддог.
-Сонгогчдын олонхи нь мэдээж танд саналаа өгөөд сонгогдсон нь тодорхой. Гэхдээ нэр дэвшигчдийн нэрсийг зарлахад “Дахиад л Н.Энхболд уу” гэсэн хандлага олон нийтээс гардаг нь ч илэрхий. Дотроо энэ талаар ямар бодолтой байдаг вэ, Та?
-Олон удаа сонгогдож байгаа нь миний ч бас буруу биш юм л даа.
-Тэр мэдээж. Гэхдээ асуулт бол асуулт шүү дээ?
-Нэгэнт улс төрд орчихсон бол гарч болдоггүй, гарахад хэцүү гэж үг байдаг.
-Яагаад гарч болдоггүй юм бэ.Энэ үгний учир шалтгаан, тайлбар нь яг юу юм бэ?
-Хүмүүсийн амьдралаа авч явах сонирхол, эрх ашгийн талаар А.Х.Маслоугийн гурвалжин гэдэг ойлголт байдаг. Хэрэв хүн анхан шатныхаа хэрэгцээг хангачихсан бол заавал дараагийн шатанд тэмүүлдэг гэж. Эхний ээлжинд хоол ундныхаа асуудлыг шийдсэн бол дараагийн ээлжинд байр сав руугаа зүтгэнэ. Түүнийгээ томруулна. Унаа тэргээ сайжруулах гэх мэтээр зүтгэх тухай яриа юм л даа. Ингэж явсаар байгаад хүн гэдэг амьтны үндсэн хэрэгцээ хангагдахын хэрээр улам бүр л өөдөө тэмүүлдэг. Тэр онолоор бол улс төр тэр гурвалжингийн дээд хэсэг. Ерөнхийдөө өөрийнхөө амьдралын наад захын хэрэгцээг хангачихаад яавал илүү их зүйлийг олон нийтийн төлөө хийж болох вэ гэдгээ боддог болно гэсэн үг юм. Тэр хэрээр улс төрд орсон хойно оо, за энэ хуулийг батлуулчихлаа асуудлаа шийдлээ. Одоо дараагийн ажил нь энэ байх ёстой юм гэдгээ боддог, мэддэг, тэр үүднээс дараагийн сонгуульд оролцох шалтгаан гарч ирдэг гэх үү дээ. 
-Уучлаарай энэ нь шунал мөн үү?
-Нэг талаар бас л шунал юм, тийм ээ. Гэхдээ шунал хар, цагаан янз бүр л байдаг. Манайхан сүүлийн үед амбицыг сөрөг утгаар нь ярих болсон. “Аа, энэ их амбицтай хүн” гэх мэтээр. Тэрүүнтэй адилхан юм уу даа. 
-Та тэгвэл эерэг амбицтай хүн байх нь, тийм үү. Өөрийн тань бодлоор?
-За даа, хүнийхээ мөн чанарыг дагаад л явж байгаа амбицтай хүн гэж хэлнэ дээ. Нэг сонгогдлоо, хоёр сонгогдлоо. Тодорхой хэмжээний туршлагатай болно. Асуудлыг хэрхэн шийдэх талаар өөрийн гэсэн байр суурьтай болно. Түүнийгээ ашиглаад зөв зүйл хийчих юмсан гэж бодогдоно. Би саяхан Засгийн газар бужигнаж, асуудал дэгдэх үеэр олон ч хүнтэй уулзаж ярилцаж суулаа. Тэр үеэр УИХ-ын нэг залуу гишүүн “Та бол дандаа гарц ярьдаг хүн. Түүнээс түүх яриад, би ийм байсан, тийм байсан гэж өөрийгөө мандуулдаггүй гэж байсан. Гадна талд юу яривал таалагдах бол гэж бодохоос илүүтэй яавал энэ нөхцөл байдлыг зөвөөр эргүүлж, зөв шийдвэрт хүрч чадах вэ гэдгийг ярьдаг. Үнэндээ би өнөөдрийг хүртэл өөрийгөө энэ талаас нь нэг их бодож байгаагүй. Яахав зүгээр ямар ч нөхцөл байдлыг “Надад ямар ашигтай юм бэ” гэж бодохоос илүүтэй “Энэ нөхцөл байдлаас яаж гарвал нийтлэг олонд нь хэрэгтэй юм болдоо” гэж бодож ирсэн маань бол үнэн. Гэхдээ “Би ингэж боддог хүн шүү” гэж өөрөө өөрийгөө үнэлж байсан тохиолдол бол байхгүй. Тэр дундаа, олон нийт рүү хандсан хурц, тод улс төр хийж, том том мэдэгдэл хийхээсээ болгоомжилдог. Дараа нь тэр нь хэрэгжих үү, үгүй юу гэдгээ эхлээд боддог учраас УИХ-д нэр дэвшихийн тухайд ер нь бол нэг удаа УИХ-д сонгогдсон хүн заавал дахиж нэр дэвших талаар боддог. Тун цөөхөн хүн, нэр дэвшихгүй гэж шийддэг. Тэр хүмүүс нь цөөхөн дөө. Ардын уран зохиолч Б.Лхагвасүрэн ах маань байна. Төрийн шагналт хөгжмийн зохиолч Н.Жанцанноров гуай бий. Энэ хүмүүсийн хувьд улс төр уйтгартай салбар мэт санагдсан биз. Би УИХ-д сууснаас гадна талд суугаад уран бүтээлээ туурвисан нь улсад, ард түмэнд хэрэгтэй юмаа гэж бодсных байх. 
-Ерөнхийдөө бол УИХ-д дахин нэр дэвших шийдвэр гаргах тэр мөчид өмнөх ажлуудаа гүйцээх, дээр нь дутуу ажилласан сэтгэгдэл төрөөд байдаг бололтой.Таны ярианаас үүдээд асуухад шүү дээ?
-Ер нь л тэгнэ дээ. Ганц тодор-хой жишээн дээр яръя л даа. Улаанбаатар хотыг төмс, хүнсний ногоогоор хангадаг Төв аймгийн гурван том сум бий. Аль 1970-аад оны үед тавигдсан зам нь зам гэхээс илүүтэй бужигнасан шороо болчихсон байсан. 2006 оны үед энэ асуудлыг хөөцөлдөж, эхийг нь тавьсан. Хэрэв дахиад сонгогдохгүй бол тэр замыг хэн хөөцөлдөж, ажил хэрэг болгох вэ бол гэж ч бодно. Мэдээж, шинээр УИХ-ын гишүүн болох хүн нь хөөцөлдөх л байх. Гэхдээ надад эхийг нь тавьсан юм болохоор хурдлуулах, учир начрыг нь тайлбарлаж, төсөв хөрөнгийг нь тавиулах илүү их боломж байгаад байгаа байхгүй юу. Долоогоос найман жил ярьж байж замаа тавиулсан. Миний аав насаараа Төв аймгийн хөдөө аж ахуйн газарт ажилласан. Хэрэв энэ замаа тавьчих юм бол Төв аймгийн хөдөө аж ахуйн салбарт үе удмаараа хувь нэмрээ оруулсан түүх үлдэх юм даа гэсэн бодол ч аандаа, бүр аяндаа төрдөг. Энэ мэтчлэн бодно ч, бодогдоно ч. 
-Дандаа юу?
-За дандаа нь ч бас юу юм бэ. Мэдээж, энэ бодлын цаана УИХ-ын гишүүнээр дахиад нэг сонгогдчих бодол байж л байгаа. Хамгийн сүүлийн сонгуулиар гэхэд Төв аймагт ч хийх зүйл байна гэж харсан. Дээр нь, улс төрд орж ирсэн цагаасаа хойш бодож яваа нэг зүйл бол Үндсэн хуулийн өөрчлөлт. Бүхэлд нь өөрчлөхөөс  илүүтэй хэсэгчлэн тогтолцоог нь хөндөхгүйгээр өөрчлөх замаар шинэчлэл хийж, улс төрийг зөв тал руу нь эргүүлэх шаардлага байна гэж харсан. Улс төрийн намын тухай хуулийн өөрчлөлт байна. Энэ мэтээр дахиад сонгогдчихвол үүнийг нэг гэдэг бодол УИХ-ын 2016 оны сонгуулийн өмнө бодогдож л байсан. Үүнийгээ сонгогчиддоо ч хэлж байсан. 
-Гэхдээ өөрийн тань хэлсэн онол ёсоор ахуйн бүхий л хэрэгцээгээ бол хангаж чадсан гэж ойлгож болох уу. Та тийм хүн УИХ-ын гишүүн болох хэрэгтэй юм билээ гэж хэлсэн дээ?
-Бусдаас илүүгүй бас дутуугүй л амьдарч байна. Миний гэхээс илүүтэй манай гэр бүлийнхний хүчин чармайлт, ажил мэргэжлийн үр дүнд. Хүүхдүүд маань бүгд тусдаа гарсан. Гэр бүлээ бие даагаад аваад явах мэргэжил, чадвартай болчихсон болохоор нэг их хойшоогоо санаа зовж, сэтгэлээ чилээгээд байх зүйл алга л байна. Хүний хэрэглээ ер нь бага шүү дээ. 
-Үндсэн хуулийн өөрчлөлт таны энэ УИХ-д сонгогдох нэг зорилго байж гэж ойлголоо, саяын хариултаас тань. Гэхдээ хэрэв УИХ дахь МАН-ын бүлэг 65 гишүүнийхээ хүчээр өөрчлөлтийг баталбал энэ нь хүч түрсэн түрэмгийлэл болно. Ийм боломжийг олгож болохгүй гэдэг асуудал сүүлийн үед яригдаад эхэллээ. Тэр хэрээр нэг нам УИХ-д үнэмлэхүй олонхиороо байхдаа бус улс төрийн хүчнүүдийн хүч тэнцвэртэй болох парламентыг хүлээх ёстой гэдэг хандлага яваад байна.Эргээд үүнээс үүдэн нийгмийн эмх замбараагүй байдал ч үүсэхийг үгүйсгэх аргагүй. Турхирсан улс төр эрчимжих шинжтэй байгаа ийм үед  Үндсэн хуулинд өөрчлөлт оруулах нь эрсдэлтэй биш үү?
-Хэрэв Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулахгүй энэ хэвээр нь явуулах юм бол өнгөрсөн хугацаанд гарсан алдаанаасаа бид нар ангижирч чадахгүй. Харин ч улам бүр даам-жирч, эргээд засах боллоо гэхэд сууриараа зэвэрчихсэн байх тийм л ирээдүй харагдаж байгаа. Яг үнэнийг хэлэхэд одоогийн УИХ-д 65-аараа олонх байгаа цагтаа боломжийн өөрчлөлт хийж чадахгүй бол шинэчлэл хэзээ хийгдэхийг ёстой хэлж мэдэхгүй байна. Харьцангуй тэнцвэртэй байхдаа хийх гэж үзсэн болоогүй. Аль нэг нь давуу байхдаа хийе гэхээр болдоггүй. Уг нь энэ бол УИХ дахь хүчний харилцаа гэхээс илүүтэй нийгмийн шаардлага юм. Дээр нь, өнөөдөр Үндсэн хуулийг өөрчиллөө гэхэд МАН ирээдүйд ганцаараа Үндсэн хуулийг ашиглаж, төрийг удирдах тухай асуудал энд байхгүй гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. МАН ч, АН ч, хэн ч төр барьсан Үндсэн хуулийг хэрэгжүүлнэ. 
-Гэхдээ нэг асуудал байна л даа. Энэ нь Ерөнхийлөгчийн эрх мэдлийг хязгаарлах замаар Ерөнхий сайдын бие даасан улс төр хийх, шийдвэр гаргах боломжийг нь нээх тухай юм. Хэдийгээр агуулгын хувьд үүнээс гадна тодорхой өөрчлөлт яригдаж байгаа ч эсэргүүцлийн фокус зөвхөн үүн рүү чиглээд байна шүү дээ. Дээр нь, хууль, хүчний байгууллагын удирдлагыг сонгох, томилох Ерөнхийлөгчийн эрхийг нь хязгаарлахаар байгаа. Энэ нь одоогийн Ерөнхийлөгчид таалагдахгүй нь мэдээж шүү дээ?
-Асуусан болохоор тань нээлттэй хариулья. Хэрэв Үндсэн хуулийн өөрчлөлт батлагдлаа гэхэд одоогийн Ерөнхийлөгчид хамаагүй хэрэг л дээ. Дараагийн Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхээс буюу 2021 оноос хэрэгжиж эхлэх юм. 
-Магадгүй дахин сонгогдох хүсэлд нь нийцэхгүй байгаа байж мэдэх юм?
-Үнэн. Илэн далангүй л хэлье. Одоогийн Ерөнхийлөгчийг дахин сонгогдоно гэдэг бодлоор асуу-далд хандаад байна уу гэж би харж байгаа. Ер нь Ардын их хурлаар Үндсэн хуулийг батлахдаа Ерөнхийлөгчийг парламентаасаа сонгодог больё, тэгж байж сонгодог парламентын засаглалын эрх мэд-лийн хуваарилалт шударга, оновчтой болох юм байна гэж ярьж байсан. Харамсалтай нь, тухайн үеийн олон төлөөлөгчийн байр суурь, үзэл бодлоор ерөнхийдөө завсраар нь буюу Ерөнхийлөгчид нэлээн эрх олгосон хууль гарсан. Иргэдийн чамгүй хэсэг нь чанга хатуу удирдагч хүсээд, үүн дээр нь дөрөөлсөн улс төрийн тоглолт хийгээд байгаа нь анзаарагдаж л байна. Би үүн дээр нэг зүйлийг ойлгохгүй байгаа. 
-Юуг нь?
-Энэ зунжингаа л Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийн талаар зөвлөлдөх санал асуулгыг улс орон даяар хийсэн. Би Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны даргын хувьд үүн дээр тогтож ажилласан юм. Эцсийн бүлэгт энэ санал асуулгын дүнгээр бус бүх ард түмний санал асуулга явуулж байж, Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулна. Түүнээс бус УИХ шууд эсвэл зөвлөлдөх санал асуулгыг үндэслэж Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулахгүй. Хууль нь, зарчим нь ийм юм. Яг энэ үгийг хэлэхэд хажууд сууж байсан хүн маргааш нь “Эд нар үгсэн хуйвалдаж Үндсэн хуулийг дураараа өөрчлөх гээд байна” гээд хэвлэлийн бага хурал хийж байгааг хараад гайхсан. Хууль мэдэхгүй, мэдээлэлгүй байгаа хүнд үнэхээр л хуйвалдаад өөрчлөх гээд байгаа юм шиг санагдах байх. Гэтэл хуулиараа тийм боломж нь өөрөө байхгүй юм шүү дээ. Улстөржүүлээд байгаа хүмүүс нь өөрсдөө ч үүнийг сайн мэдэх л учиртай.
-Гэхдээ зөвлөлдөх санал асуулгын дүн тодорхой нэг төрлийн хөшүүрэг болж байгаа нь тодорхой. Тэр хэрээр олон нийтийн нэрээр төрийн албаны хэдэн дарга, түшмэлээ цуглуулж, санал асуулга хийсэн болж тоглосон гэдэг шүүмжлэл бас л яригдаад эхэлсэн байна билээ.Өөрөөр хэлбэл, зөвлөлдөх уул-залт нэртэй хуйвалдаан байсан гэдэг мессеж рүү албаар эргүүлээд байх шиг байна л даа?
-УИХ болон аймаг орон нутгийн удирдлага уг нь огтхон ч оролцоогүй юм. Үндэсний статистикийн газраас санамсаргүй түүврийн аргаар сонгосон хүмүүс. Малчин тариачин, ажилтай ажилгүй, багш, эмч гээд ёстой бүх л нийгмийн төлөөлөл болох хүмүүс байсан. Харамсалтай нь, улс төр бол улс төр л байх юм. Өөрийнхөө сонсохыг хүссэн зүйлээ хүмүүсээр хэлүүлж чадаад байгаа нь өөрөө улс төр шиг байгаа юм. Шашин шиг ч юмуу. 
-Шашин?
-Тийм ээ. Яг үнэндээ шашины сургаалыг үнэн үү, худлаа юу гэдгийг хэн ч мэдэхгүй. Тэгсэн хэрнээ итгээд л, түүнийгээ дагаад явчихдаг. Яг үүн шиг бид нар ард түмнээ буруу улстөржүүлсэн байна. Аль шуугиантай, аль чанга, аль популист зүйл ярьж байна тэр хүнд итгэдэг болчихоод байна. Эсрэгээрээ хичнээн асуудлыг шийдэлтэй, дүгнэлттэй нь, гарцтай нь ярихаар хүлээж авахгүй байх жишээний. Үүнийг би манай ардчилал хэлбэрийн хувьд хөгжөөд байгаа хэрнээ агуулга нь байхгүй болчихлоо гэж хэлээд байгаа юм. Уг нь энэ нийгэм чинь их сайхан нийгэм шүү дээ. Хүн өөрийнхөө сонголтоор шийдвэр гаргаж, хичээвэл түүндээ хүрэх боломжтой тийм л нийгэм байхгүй юу. Гэтэл одоо өөрийнхөө бодсон, сонгосон замыг хүмүүст тулгаж, бусдын санаа бодлыг сонсохгүй, хүндэтгэхгүй, ямар ч үнээр хамаагүй сонголтыг нь үнэгүйдүүлдэг ийм буруу хандлага руу яваад байна. Ингэхдээ санаатайгаар орчин үеийн технологийн дэвшил, сошиал ертөнцийг бүрэн дүүрэн ашиглах боломжтой болж байгаа нь бас их аюултай юм л даа. 
-Хэдийгээр “Та УИХ-д олон удаа сонгогдчихлоо” гэж асууж байгаа ч эргээд харахад УИХ-ын гишүүн Д.Лүндээжанцанг УИХ-аас холдлоо гэхэд хууль унших, ба бөгөөд гэдгээр нь утга найруулгыг нь салгах, төрийн хуулийн хэл найруулга, утга агуулгыг шүүн тунгаах, зааж зөвлөх улстөрч ер нь хэр олон үлдэх бол хэмээн хаяа бодогдох нь бий. Үүнтэй холбоод тодруулахад та нар залуу гишүүддээ зааж зөвлөх, арга ядаад бүр албан ёсны хууль боловсруулах анхан шатны мэдлэгээс эхлээд төрийн хүний дэг жаяг, эрэмбэ дарааны талаар хичээл заах тухай ч юмуу өөр хоорондоо ярилцдаг уу. Хувцаслалтаас эхлээд олон асуудал гарах юм?
-Бололцооныхоо хэрээр хэлнэ, зөвлөнө. Гэхдээ хэлж хэлж гаргахад л залуу хүний алдаа ч байдаг биз, өнөөдрийн нийгмийн ч ерөнхий дүр зураг юмуу асуудал үүсэх тохиолдол цөөнгүй гарч байна. 1990 оноос хойш нийгмийн бүхэл бүтэн үе солигдчихлоо. Бид нараас огт өөр. 1990 оноос өмнөх зүйлийг ярихаар “Тийм юм байдаг юмуу” гэж хүлээж авах нь их болсон. Дээр нь, бидний үгийг хүлээж авах нь ч байна, авахгүй нь ч байна. Төрийн байгуулалтын байнгын хороог удирдах хугацаандаа УИХ-ын залуу гишүүддээ  “За, чи алдаж ч болно. Онож ч болно. Яадаг ч байсан энэ хуулийн ажлын хэсэгт ор, хууль, цаасан дээр суу, Үндсэн хуулийн Цэц дээр УИХ-ыг төлөөлж очоод маргалдаад үз. Алдчихлаа гэхэд хэн ч чамайг буруутгахгүй. Чамд туршлага л сууна. Энэ ажлын хэсгийг зориуд ахлаад яв. Тэгж байж хуулийн үг үсгийг сурна” гэж ажиллаж ирсэн.

-Үг авч байна уу тэгээд?
-Авах нь ч байна. Авахгүй нь ч байна.
-Сая Үндсэн хуулийн Цэц дээр УИХ-ын гишүүний халдашгүй байдлын тухай заалт унасан. УИХ-ын гишүүн Л.Оюун-Эрдэнэ тайлбар бичиж явуулаад, маргал-дах шаардлагагүй гэж үзсэн юм билээ. Энэ талаар та ямар бодолтой байгаа вэ?
-Энэ асуултад хариулахаас урьтаад жижигхэн түүх ярих уу.
-За?
-Би Олон улсын парламентын холбоонд бараг дөрвөн жил Удирдах зөвлөлийн гишүүн, дэд ерөнхийлөгчөөр нь ажилласан. Олон улсын хэмжээнд парламентын гишүүний дархлааны асуудал бол ганцхан тэр хувь хүний асуудал биш байдаг. Эсрэгээрээ төрийн том эрх баригч институтын дархлааны тухай асуудал байдаг. Институт нь хувь хүнээс бүрддэг учраас тэр хувь хүнд нь дархлаа өгч байж тухайн байгууллагынхаа дархлаа, бие даасан байдлыг хамгаалдаг ерөнхий онолтой юм. Манайхаас өөр олон оронд парламент нь дархлаагүй, гишүүд нь дархлаагүй учраас сөрөг хүчний улстөрчид нь зүгээр л дуртай цагтаа барьж аваачаад шоронд хийдэг, амь нас, эрүүл мэндээр нь хохироодог, дараагийн сонгууль хүртэл хүчээр хорьдог зөрчил гарч байсан, одоо ч гардаг. Тэр бүхнээс үүдээд би энэ асуудлыг хувь улстөрчийн гэхээс илүүтэй парламентын дархлаа гэдэг талаас харж, ойлгодог. Хувь хүмүүс нь тодорхой хэмжээний дархлаатай байх ёстой. Үүнээс дахиад хоёр зүйл гарна. Нэгдүгээрт, энэ бол миний бус парламентын дархлаа гэдгийг ухамсарласан хүмүүс нь энд ажиллах ёстой. Хоёрдугаарт, парламент бол хувь хүний хамгаалалт биш гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Ер нь бол УИХ-ын гишүүдийг сонгуулиар гаргаж ирэхдээ аль болох л эрдэм мэдлэгтэй, зөв төлөвшилтэй,ёс зүйтэй, ухаантай хүн сонгогдоно гэдэг логикоор хууль хийдэг. Түүнээс бус олонхийн саналаар хулгайч, худалч, хүчирхийлэгчийг сонгох гэсэндээ энэ хууль, журмууд чинь батлагдаагүй юм. Ер нь хамгийн амархан хариулт, гарц бол хууль зөрчихгүй, хэрэг хийхгүй л байх явдал шүү дээ.
-Ямар ч хүн олон жил нэг газар ажиллахаар байгууллагаа өмөөрөх, нэр төрийг нь хамгаалах суурь үнэт зүйлтэй болдог доо. Үүнтэй адил танд наад зах нь УИХ-ын гишүүн Д.Гантулга, А.Мурат нарын асуудал дээр  УИХ-ыг өмөөрөх бодол төрж байна уу. “Бүхэл бүтэн хууль тогтоох засаглалын нэр хүндээр тоглоод хаячихлаа даа” гэдэг ч юмуу?
-Энд нэг асуудал бий. Миний хувьд зарчмын байр суурь юм л даа. Аливаа асуудалд хуулийн байгууллага шийдвэр гаргаагүй бол түүнээс урьтаж муу, сайнаар нь дүгнэх ёсгүй гэсэн бодолтой байдаг. Хууль шүүхээс буруутайг нь тогтоовол тэр хүн үг дуугүй явах ёстой гэдгийг бол би харин хэлнэ. Түүнээс өмнө би шийддэг хүн нь биш.


-Ёс зүйн хувьд?
-Ялгаагүй. Тийм юм болсон эсэхийг нь би мэдэхгүй байж, дээрээс нь үнэн эсэх нь эцэслэн тогтоогдоогүй бол түүнээс өмнө хэн нэгнийг яллаж болохгүй. УИХ-ын гишүүн байна уу, иргэн хүн байна уу хамаагүй. 
-Магадгүй таныг энэ мэтээр асуудалд төдий л тодорхой бус нэг тал руу нь эцэслэсэн хариулт өгдөггүй болохоор зарим нэг хүн “бөөрөнхий хариулттай” гэж хэлээд байдаг байж болох юм. Энэ хариултаас тань үүдээд тодруулахад?
-Бөөрөнхий… 
-Тиймээ?
-Үгүй ээ, энэ чинь бөөрөнхий биш зарчим байхгүй юу. Хэн нэгнийг намнахын тулд сошиалаар үнэн худал нь мэдэгдэхгүй мэдээлэл тараана. Тэр болгон дээр нь хууль шүүхээс урьтаж тухайн хүнийг яллаад байвал эргээд энэ нийгэм чинь юу болж хувирах юм бэ. Үүнийг бодож асуудалд хандах хэрэгтэй. Харин буруутай нь тогтоогдоод, шүүхээс шийдвэр гарсны дараа “Үгүй ээ. Итгэхэд хэцүү юм” гэх утгатай юм яриад суувал ёстой бөөрөнхий харагдах биз. Ер нь шударга ёс, зарчим гэж юу юм бэ. Миний шударга ёс чамд шударга бус санагдахыг үгүйсгэх аргагүй. 
Гэхдээ соёлтой, иргэншсэн нийгэмд зөв, шударга гэдгийн хэм хэмжүүр нь хууль л байхгүй юу. Шударга ёсыг хүн хүний хэмжүүрээр тодорхойлох юм бол энэ нийгэм эмх замбараагаа алдана. Тэр ч утгаар би өөрийнхөө хамгийн дургүй хүнийг асуудалд хутгалдсан ч шүүхийн шийдвэрээс өмнө урьтаж, элдвээр дүгнэж, олон нийтэд муу үг унагахгүй. Энэ бол миний зарчим. Хичнээн сайн хүн маань хууль, шүүхээр буруутай нь тогтоогдсон бол өмгөөлж, хам-гаалахгүй. 
-Харин УИХ-ын нэр хүндийг өмгөөлөх, хамгаалахын тухайд. Монголчууд чинь “Төрийн минь сүлд өршөө” гэж залбирдаг уламжлалтай ард түмэн. Ийм том хүндлэлийн өөдөөс ус, шороо цацаад байна шүү дээ?
-Бас нэг зүйл нь бид УИХ-ыг гэхээс илүүтэй тэр хүнийг сонгосон сонгогчдыг нь хамгаалах ёстой юм. Уг үндэс нь тэр л дээ. Өрөвдвөл тэр сонгогчдыг өрөвдөх ёстой. 
-УИХ-ын 2016 оны сонгуульд МАН-ыг 65 суудал авч, ялалтаа тэмдэглэхтэй зэрэгцэн “МАН-ын ялагдал эхэллээ” гэсэн дүгнэлт олширч байсан. Өнөөдөр Засгийн газраа огцруулсан улс төр, татварын өөрчлөлт, улстөрчдийн дотоод зөрчилтэй холбоотой МАН ирэх УИХ-ын сонгуульд ялагдах нь тодорхой боллоо гэдэг асуудал яригдаад эхэллээ. Тэр хэрээр Ардчилсан нам бараг л ялалтын тугаа өргөх нь холгүй, “бүжиглэх” боллоо. Та нөхцөл байдлыг яаж тайлж байгаа вэ?
-Ер нь улс төрийг, тэр дундаа Монголын улс төрийг урьдчилан таа-хад их хэцүү. Хойшид улам л тодорхой бус болно. Жишээ нь, би УИХ-ын 2016 оны сонгуулийн үр дүн сүүлийн таван хоногт шийдэгдсэн гэж боддог. Тэгэхээр таахад их төвөгтэй асуудал байгаа биз. Гэхдээ тодорхой мэдрэмж, чиг хандлагыг ойлгох чадвар гэж байна. Татварын нэмэгдлийг асууж байна.Энэ татварыг нэмэх үедээ бид нар “Эрсдэл дагуулна” гэдгийг ярьж, ойлгож байсан. УИХ-ын 2020 оны сонгуулийн дүнд нөлөөлж магад-гүй гэдгийг ч ярьж л байсан. Гэсэн ч энэ татварыг батлахгүйгээр, улс орныг дампууралд орохоос сэр-гийлэх боломжийг ашиглахгүй орхин улс орныхоо ирээдүйгээр дэнчин тавьж болохгүй гэдэг дээр нэгдсэн шийдэлд хүрсэн. Тэрийгээ ч ил тод зарлаж байгаад хийсэн. Үүнийг даанч сануулахгүй юм л даа. Харин ч эсрэгээрээ баахан тэнэг хүмүүс цуглаад, ямар ч бодлогогүй татвар нэмчихсэн юм шиг яриад байна. Тийм юм байхгүй ээ. Яаж ийгээд 2018 ондоо энэ олон өр зээлийн ард гүрийж байгаад гарчихвал улс орны нөхцөл байдал өөр болно гэдэгт итгэлтэй байгаа. Яах вэ, улс төр хийж л байдаг юм. Зөндөө л юм үзлээ. Ард түмэн наанатай, цаанатай сонголт хийнэ дээ. 
-Та АН-ынхны баярт эрт байна гэж хэлэх үү?
-Эрт байна. Яагаа ч үгүй байна. Цаана нь дахиад хоёр жил хагас бай-на. Энэ хооронд улс төр хэдэн ч удаа наашаа, цаашаа эргэж болно. Ёстой арай эрт баярлаад байна л даа. 
-Та гэхдээ намынхандаа энэ өөдрөг бодлоо хэлэх юмуу. Олон залуус “Яана аа, манай нам энэ янзаараа 2020 онд ялагдах нь тодорхой болчихлоо. Ах нарыг зайгаа тавьж өгөх гэсээр бай-тал бид бараг нар харахгүй юм байна… Арай ч дээ. Ингэж ажил-лаад байхдаа яахав дээ” гээд гуни-гаа тэмдэглээд эхэлчихсэн байна билээ. Та тэдний сэтгэлд хүрэх өөдрөг үг хэлэх үү. Итгэлийг нь сэргээгээч?
-Харин ч залуучуудаа хамгийн олноор дэмжиж удирдлагаа цаг үеийн шаардлагаар шинэчилж ирж чадсан нь манай нам. Улс төр сонирхож байгаа хүн бол холыг харж, олон юмны үр дүнг тал талаас нь бодож сурах хэрэгтэй. Өнөөдөр нэг судалгааны дүн харж гутраад л, Ерөнхийлөгч очиж нэг үг хэлэхээр “За одоо баларлаа” гэж уурлаад явах юм бол улс төрд ороод хэрэггүй. Сонирхох ч шаардлагагүй. Ер нь улстөрч хүн гурав, дөрвөн нүүдлийн цаадхийг харах л хэрэгтэй.
-Таны хувьд?
-Би өөрийгөө холыг хардаг гэж боддог. Ер нь ямар ч асуудлыг олон талаас нь харж байж шийднэ. Ойр-хоны жишээ гэхэд утааны асуудал дээр ярих хэрэгтэй. Манайхан шууд нэг дайралтаар намжаах юм шиг яриад байна. Тэгж ч ойлгуулаад эхэл-лээ. Өнөөдөр шүүмжлээд, маргааш Засгийн газрыг огцруулаад утаа шууд арилахгүй гэдгийг хүн болгон мэдэж байгаа. 
-Тэгвэл УИХ-ыг тараагаад алга болох уу?
-Хэд ч тараагаад алга болохгүй. Энэ жил, ирэх жил тараагаад ч нэмэргүй. Яаж зөв гарц олох уу, аль гарц нь хамгийн бага өртгөөр, хамгийн үр ашигтай байх вэ гэдгийг тооцож гаргах хэрэгтэй. Ер нь бол улс төрд яваа хүн сүртэй, догшин, ууртай, уургүй байж болно. Гэхдээ хоёр л зүйлийг сайн бодож, тунгаах хэрэгтэй. Тэр нь хамгийн амархан гарцыг хамгийн амархнаар ярьж байгаа хүмүүсийн шийдэл ихэнх тохиолдолд буруу болж хувирдаг. УИХ-ын гишүүн асан С.Баярцогтын хэлдгээр улс төр өөрөө их олон хувьсагчтай салбар байхгүй юу. Ганцханыг нь өлгөж аваад “Ингээд л алаад хаячихна” гэж ярьж байгаа улстөрч дандаа худлаа ярьсан байдаг. 
-Харин хоёр дахь нь?
-Хэрэв үсрэх гэж байгаа бол хаана буухаа олон хувилбараар бодох ёстой. Би Австралид төрийн удирдлагын чиглэлээр суралцсан. Тэнд надад төрд шийдвэр гаргах хүн аливаа нэгэн зүйлийг ямагт олон хувилбар, олон шийдлээр боддог байх ёстойг дахин ойлгуулсан.
-Та цаад утгаараа Ерөнхийлөгч Х.Баттулгын улс төрийг шүүмж-лээд байна аа даа?
-Ерөнхийлөгчийг ч биш, хэн нэгнийг ч биш. Монголын нийгмээр дүүрэн популистууд байна. Энэ их аюултай. Залуус түүх мэдэхээ больсон байна. Гитлерийн Герман яг ийм хөрсөн дээр бий болсон. Тэр үед мэдээж дэлхийн нөхцөл байдал өөр байсан. Гэхдээ дайнд ялагдчихсан, эдийн засаг нь бүрэн уначихсан байхад ерөнхий агуулга талаасаа хамгийн популист ньгараад явсаар байгаад “Бид герман үндэстэн байж яагаад ийм байгаа юм бэ” гэдэг тэр эмзэг цэг дээр нь тоглосон л байхгүй юу. Одоо манайд орчин тойрон яг тийм биш ч гэлээ хөөрөгдөөд, турхираадбайвал манай улс жижигхэн юмнаас болоод сүйрчих байхгүй юу. Заавал тийм том шалтгаанд хүрэхгүйгээр шүү. 
-Та сая ари үндэстэн гэх Германы тухайн үеийн бахархлын талаар хэллээ л дээ. Үүнтэй адил манай нэг сэдэв бол. Чингисийн Монгол хэмээх бахархал. Сүүлийн үед “Чингисийн үр сад ядуу амьдрах ёсгүй. Чингисийн Монгол ядрах ёсгүй. Тэнгэрлэг байцгаая” гэдэг тархи угаалт идэвхжиж байна. Мэдээж тархи угаалт гэхээс илүүтэй үндэсний бахархал дээр тулгуурласан изм, үзэл санаа идэвхжиж ч байна гэдэг юмуу даа. Соёлтойгоор хэлэхэд. Энэ нь цаашлаад ийм мундаг хүмүүс ер нь зууханд нүүрс түлэх хэрэг байна уу гэдэг дээрээ тулахыг ч үгүйсгэх аргагүй?
-Зууханд нь тэгээд хэн нүүрс хийх юм бэ. 
-Тэнгэрлэг удам маань л юм байлгүй. Би сайн мэдэхгүй байна. Энэ бол асуулт шүү дээ?
-За бодоод үз. Чингис хааны үед монголчууд цөөхүүлээ байсан. Цэрэг нь цэргийн ажлаа чин үнэнчээр хийдэг, ардууд нь ардынхаа ажлыг хийсэн шиг хийдэг байсан. Түүнийхээ хүчинд дэлхийг эзэлсэн. Өөрөөр, Чингис төрсөн гээд гэртээ ажил хийхгүй хэвтэцгээсэн бол ямар юмаараа дэлхийг эзлэх вэ дээ. Хэрэв өвөг дээдсийнхээ түүхээр сайхан амьдрах ёстой юм бол яагаад италичууд дэлхийн нэг номерийн улс болохгүй байгаа юм бэ. Чингис хаанаас өмнө л дэлхийг эзэлж явсан ард түмэн шүү дээ. Хятадыг хар. Тэд дэлхийг эзэлж байсан түүхгүй. Хятадад Чингис ч байхгүй. Тэгсэн хэрнээ яагаад өнөөдөр дэлхийг бараг сандайлчихаад байгаа юм. Бусдаас юм шаарддаггүй өөрснөө уйгагүй өдөр шөнөгүй ажиллаж байж л тэр. Мэдээж өвөг дээдсээрээ бид нар бахархах ёстой. Үргэлжлүүлээд харин өөрсдийнхөө бахархлыг бий болгох хэрэгтэй. Өөрөөр өвөг дээдсийнхээ нэрийг дурьдсан төдийгөөр сайхан амьдрах ёстой гэж нэхээд суугаад байж болохгүй. Хүний амьдрал ч гэсэн тийм л байдаг биз дээ. Хөрөнгө оруулагчид ч “Энэ чинь Чингисийн удам юм чинь хөрөнгө оруулалт хийе” гээд мөнгөө бариад орж ирэхгүй биз дээ. Бид Чингисийн үр сад юм бол түүнийг ажил хөдөлмөрөөрөө харуулж бахархлаа өөрийнхөө тархи, гараар дахин бүтээх хэрэгтэй л дээ. 
-Ерөнхийлөгч Х.Баттулга Ца-гаан сарын дараагаас Улаанбаа-тарын утааг арилгахгүй бол УИХ-ыг тараах улс төрийг эрчимжүүлнэ, Онц байдал зарлана гэх мэтээр өөрийн улс төрийг эрчимжүүлж байна. Үүнтэй холбоотой Засгийн газар дээр “За яаралтай хэд хэдэн арга хэмжээ авчихая. Асуудал бишдэх нь” гэх мэтээр ярилцсан зүйл ер нь бий юу. Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх Өмнөд Солонгост хийсэн айлчлалынхаа үр дүнг шууд зуун хувь утаатай холбохоор бас их санд мэнд ажиллаж байх шиг харагдах юм?
-Би Ерөнхийлөгчийн онц байдал зарлана гэсний учрыг ерөөсөө ойлгоогүй. Онц байдал гэж хамгийн эхлээд цэрэг, цагдаагаа гудамжинд гаргана гэсэн үг юм шүү дээ. Онц байдал зарлаад тэгээд яах юм. Энэ бол цэвэр улстөржилт. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч бол төрийн тэргүүн болохоос биш ийм улстөржилт хийдэг хүн биш. Засгийн газарт алга урвуулахын төдий утааг шийдэх ямар ч арга байхгүй. Ерөнхийлөгчид ч байхгүй. Олон жил дамнасан ажлыг үр дүнтэй, тасралтгүй хийж байж утааг бууруулна. Юун цагаан сарын өмнө. Хэдийгээр манай Ерөнхий командлагч ч гэсэн энэ бол миний зарчмын байр суурь. Үнэхээр ойлгоогүй. 
-“Онц байдал зарлана” гэдэг үг нь зарлан хэрэгжүүлэхээсээ өмнө онц ноцтой үр дагаврыг авчрахыг мэдэх хэрэгтэй. Бидний хувьд 2008 оны долдугаар сарын 1-нд онц байдал зарласныг мэднэ. Та түрүүн “Би зөндөө л юм үзлээ” гэж хэлсэн дээ.Тэгвэл тэр зөндөөнүүдийн тань дунд онц байдалтай холбоотой санамж бий юу?
-Маш ноцтой үр дүн авчрахыг нь тооцоогүй мэдэгдэл. Гэхдээ онц бай-дал зарлана ч гэж яг бодоогүй байх. Би бол улс төр л гэж харж байгаа. 
-Айлгах тактик байж болох юм.Та тухайлбал айсан уу.Ийм асуулттай нэг нэвтрүүлэг байдаг нь санаанд орлоо?
-Айх ч гэж дээ. Зүгээр онц байдал зарлана гэж юу байдгийг би өөрөө мэдэх болохоор арай ч тэрүүндээ хүрэхгүй байх гэж бодсон. Долдугаар сарын 1-нд л онц байдал зарлаад юу боллоо.Бусад оронд ийм нөхцөлд аюулын түвшинг нь тодорхойлж зарлаад түүндээ таарсан арга хэмжээг хэрэгжүүлээд явдаг.
-Сүүлийн үед Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүхийн Засгийн газар удах-гүй огцорно. Сайдуудыг нь сугалж, хариуцлага тооцно гэх мэдээлэл гараад эхэллээ. Нэгэнт ярилцлага авсных танаас асууя даа?
-Бичиж байгаа хүмүүс нь л мэдэж байгаа юм байлгүй.
-Та дотор нь байгаа хүн шүү дээ?
-Энэ Засгийн газрыг тогтвортой ажиллах хэрэгтэй гэдгийг манай нам их сайн ойлгож байгаа. МАН бол үнэ-хээр Монголын улс төрийг нуруун дээрээ үүрч байгаа хоёр том намын нэг нь. Тэр хэрээр хариуцлагатай байх ёстой. Ардчилсан нам ч адил-хан. Хэвлэлээр нэг нэгнийхээ дээр гарах гэж ярих нэг өөр. Дотроо намын батлах хамаарахгүй ярилцах чинь бүүр ч өөр байдаг юм. Ер нь хүн улс-төрч хоёр чинь их өөр болчихоод байна шүү дээ. Муухай ялгаатай болж байна. Лав л миний харилцдаг Ардчилсан намын гишүүд “Танай ма-най хоёр нам хичнээн санаа бодол зөрөлддөг ч улс төрийн том өнц-гөө бодож ярихгүй бол нэг нэгнээ унагаах зорилгоор улс төр хийгээд байх юм бол энэ улс орон чинь бас чиг баримжаагүй болох аюултай шүү” гэж ярьдаг. Гэхдээ хаалгаар гараад, хэвлэлийн бага хурал хийхээрээ өөр юм яриад явчихдаг аюултай. Би ер нь нэг хэлмээр байгаа юм. Ямар ч сон-гууль явуулсан энэ хоёр намд л олонх нь саналаа өгнө. Нийгмийн итгэл үнэмшил, үзэл бодол, байр суурийн харьцаа ингэж бүрэлдсэн байхад бид нар худлаа мэдээллээр улс төр хийгээд байх дэмий л байгаа юм. 
-Та сая “Улстөрч хүн хоёр их өөр болжээ” гэж хэлсэн.Тэгвэл таныг анх улс төрд орох үед буюу тэр 20 орчим жилийн өмнө “Улстөрч нь хүн. Хүн нь улстөрч” байж чадаж байсан уу?
-Ядаж л улстөр нь илүү хүн царай-тай байж дээ гэж хэлмээр юмуу даа.
-Тэгвэл үе үеийн Ерөнхийлөгч нарын амбиц, улс төрийн эрх ашгийн эрэмбэ дарааны алдагдлыг Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийн гол гогцоо болгож тавиад байна. Энэ нь зөв үү?
-Нэг шалтгаан нь тэр. Гэхдээ П.Очирбат Ерөнхийлөгчийн тухайд ёстой тийм юм гарч байгаагүй байх. Миний хувьд Н.Багабанди Ерөн-хийлөгчийн Тамгын газарт ажлын албыг нь удирдаж байсан. Яг л хууль барьдаг хүн байсан. Буруу ч бай, зөв ч бай хуулиа л барьдаг байсан. 
-Гэхдээ түүний Ерөнхий сайдад нэр дэвшигчийг долоон удаа буцаасныг нэг том хүчин зүйлд тооцоод байгаа?
-Тэр чинь хуулийн дагуу л хийгдсэн зүйл. Өөлөх ямар ч зүйл байгаагүй. Өөлбөл хуулийг л өөлөх ёстой байх. Харин түүнээс хойшхи Ерөнхийлөгч нар яавал хуулийг Ерөнхийлөгчид илүү ашигтай байлгах вэ, үр ашигтай хэрэгжүүлж болох вэ гэдгийг  бодох болсон. 
-Дараагийн Ерөнхийлөгч гээд байгаа нь мэдээж Ерөнхийлөгч асан Н.Энхбаяр. Өнгөрсөн цаг хугацааны амжилттай түүхүүд, сүүлийн үеийн нөхцөл байдлыг нь хараад танд ямар сэтгэгдэл төрдөг вэ.Та хоёр үе тэнгийнхэн шүү дээ?
-Харамсдаг.
-Юунд нь?
-Харамсдаг гээд л хэлчихье. Би яг өөртэй нь нэг үеийн боловсон хүчин. Нэг хэсэг Гадаад харилцааны сайдын шугамаар шууд удирдлагад нь ажиллаж байлаа. Намд ч адилхан. Том улстөрч. Ухаантай хүн. Гэхдээ одоогийн нөхцөл байдалд нь бол би хувьдаа үнэхээр их харамсч байгаа. Өөр олон юм хэлээд яах вэ. 
-Та ч гэхдээ бас жижигхэн улстөрч биш шүү дээ.Ерөнхийлөгчид нэр дэвшүүлэх асуудал яригдахад, УИХ-ын даргад, Ерөнхий сайдад, МАН-ын даргад удаа дараа л таны нэр яригддаг. Олон ч хүн дэмждэг.Гэтэл дандаа яригдсан шигээ урагшаа гарах бус ард нь үлддэг. Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүхийг томилсон МАН-ын Их хурлын төлөөлөгчдийн дунд явуулсан санал хураалт…?
-Тавхан хүний санал авсан тухай асуух гээд байна уу.
-Тийм ээ.Магадгүй та өөрөө битгий хэл олон нийт ч үүнд итгээгүй байх. Гэхдээ бодит санал хураалтын дүн тэгж л гарсан. Шударгаар асуухад зарим нь таны өмнөөс ичсэн. Цөөнгүй хэсэг нь халагласан. Харин танд юу бодогдсон бэ?
-Өөртөө үлдээчих үү.
-Яадаг ч байсан та дотогшоо нэлээн л юм бодож дээ.Тийм үү?
-Бодсон. Ер нь ч би нэлээн дотогшоогоо хүн шүү дээ. Бурууг илүү өөрөөсөө хайдаг гэхүү дээ. (бодолхийлэв) Улс төр сонирхдог хүмүүс үүнийг ойлгоно. Өөрөөр юу ярих вэ дээ. 
-Гэхдээ Ерөнхий сайд У.Хүрэл-сүх таныг Батлан хамгаалахын сайдаар, Ө.Энхтүвшин гишүүнийг Шадар сайдаараа сонгосон. Та хоёрын хэн хэн нь гомдлоо бүрэн хаалганы цаана үлдээгээд багт нь орж чадсан уу?
-Надаа анхнаасаа гомдол байгаагүй. Тэгээд ч улс төрд хувийн гомдлоос болж олон харамсалтай юм гардаг. Түрүүний “Харамсдаг” гэдэг үгтэй холбоод ойлгочихоорой. Би олон ч сонгуульд орлоо. Ялах, ялагдах үе зөндөө л байлаа. УИХ-ын даргад хүртэл өрсөлдөөд ялагдаж байсан. Хэрэв тэр бүхэнд гомдсон бол би урагшаа явж чадахгүй байсан. Орчноо, нөхцөлөө, цаг үеэ мэдэрдэхгүйгээс бусдаас бурууг хайдаг хүмүүс их гомдоллодог. Амьдралд ч адилхан л байх. 
-Та Ж.Эрдэнэбатын Засгийн газрыг огцруулахын эсрэг байсан шүү дээ?
-Эсрэг. 
-Тэгсэн ч У.Хүрэлсүхийн Зас-гийн газарт орсон?
-Яагаад болохгүй гэж. Анхнаасаа Засгийн газарт орно гэж бодоогүй. Нэгэнт залуу хүмүүс баг болоод гүйцэтгэх засаглалаа удирдаад явахад асуудал байхгүй гэж бодож байсан. Харин ч дэмжиж ажиллах тухай бодож байлаа. Тэр үед үүссэн нөхцөл байдлаас үүдээд ажиллах боломж гарсан. Нам дотроо ярьж байгаад шийдсэн асуудал. Хэнтэй ажиллавал засгийн ажилд хэрэгтэй вэ гэж олон талаас нь бодож байж шийдээ байлгүй. Улс төрийн нөхцөл байдлаа ч бодсон байх. 
-Ярилцлагын төгсгөлд яг тодор-хой хариулт авна гэж төлөвлөсөн гурван асуулт байна. Цаг нэлээн удсан байна. Гэхдээ хариултаа авчих уу?
-За, асуу. 
-Нэгд, Төв аймгаас Миеэгийн Энхболд, Нямаагийн Энхболд гэж энэ хоёр том улстөрч байнга УИХ-д сонгогддог хэрнээ “Аймаг нь олигтой хөгжихгүй юм” гэдэг шүүмжлэлийн тухай?
-Хэн тэгж яриад байдаг юм бол доо. 
-Хүмүүс?
-Үнэхээр ч бид хоёр хөтлөлцөж, УИХ-д сонгогдоод ёстой л 20-иод жил болсон байна. Амьхандаа гайгүй сайн ажиллаад байна уу гэж дотроо боддог. Ганцхан жишээ хэлье. Тэгж шүүмжилдэг хүмүүс маань Хөшигтийн хөндийн шинэ нисэх онгоцны буудлыг ашиглалтанд оруулах хүртэл биднийг ямар их хүчин зүтгэл гаргасныг маань хамтад нь ярчихвал бас зүгээр байгаа юм, тийм ээ. Бид хоёрын нэрийг холбож яривал ярих л ёстой асуудал. Энэ бол урт хугацаандаа цаасан дээрх бичиг байхаас нь эхлээд хөөцөлдсөн ажил. Энэ манай ирээдүй. Том асуудлыг ингэж шийддэг юм. Богино хугацаандаа хийсэн гэвэл олон л ажил байна. 
-Ургуулж бодоход 2020 оны УИХ-ын сонгуульд таны суртал-чилгааны гол бай тодорхой л юм байна тийм үү. Шинэ нисэх онгоцны буудал гээд л?
-/Инээв/. За даа, хоёулаа одоо ярилцлагаа дуусгах уу даа. 
-Сайд аа, хоёр асуулт үлдчихлээ. Асуу гэсэн болохоор тань асуучихья гэж бодоод сууж байна. Ерөнхийлөгч Х.Баттулга “Эр, эмгүй цэрэгт явуулдаг болох хэрэгтэй. Сарын хоёр сая төгрөгийн цалин өгдөг болно. Цэргийн хугацааг сунгах хэрэгтэй” гэх мэтээр яриад эхэллээ. Та гараа өргөж дэмжих үү. Эсвэл бас бодох юм байна уу?
-Ёстой энэ асуултаар чинь олон юманд хариулт өгчихмөөр байна шүү. Юмыг ярих их амархан. Яаж хийх вэ гэдэг дээр тулахаараа зогсчихдог. Намайг сайдаар томилогдсон чуулга-ны хуралдаан дээр УИХ-ын гишүүд хугацаат цэргийн албаны хугацааг асууж байсан. Хувь хүнийхээ хувьд хоёр жил байвал зүгээр юмуу гэсэн бодолтой байдгаа хэлсэн. Одоо яг сайдын ажлаа аваад судлаад, тооцоо хийгээд үзэхэд хоёр жил болговол цэргийн албанд хамрагдах залуусынх нь тоо багасхаар гарсан. Яагаад гэхээр нэг жилээр явуулахаар хамаагүй олон залуусыг цэрэгт хамруулж чадна гэсэн үг. Тэр хэрээр илүү олон монгол залууг бие бялдарын хүмүүжилтэй, төлөвшилтэй, эх оронч болгон төлөв-шүүлэх боломжтой байхгүй юу. “Али-ваа зүйлийн чөтгөр нь нарийндаа байдаг” гэж үг байдаг юм. Тэр чинь энэ л дээ. 
-Тэгвэл эмэгтэйчүүдийг явуулахыг дэмжиж байна уу?
-Сүүлийн жилүүдэд армид эмэгтэйчүүд мэргэжил эзэмшиж, карьер хөөх нь их болсон. Тэр хэрээр энхийг сахиулах ажиллагаанд ч олноороо оролцож байгаа. Яг жирийн эмэгтэйчүүдийн хувьд хэлэхэд хэцүү. Израйль жишээ нь байгуулагдсан цагаасаа хойш байнга дайн дажинтай байдалд байдаг учраас эр, эмгүй цэрэгт хамруулдаг. Хэрэв манайх эр, эмгүй шууд бүгдийг нь цэрэгт татаад эхэлбэл гадна талд ямар мессеж очих вэ гэдгээс эхлээд бодох хэрэгтэй. Эцсийн дүндээ хөрөнгө мөнгөтэй холбоотой асуудал.
-Сүүлчийн асуулт, Тагнуулын ерөнхий газрын дарга асан Б.Хурц Төрийн ордонд УИХ-ын гишүүн Л.Болдыг “Хойд Солонгост зэвсэг наймаалцсан” тухай мэдээлэл дэлгэсэн тухай асуулт байна. Үүнтэй холбоотой та асуудлыг судалж үзэв үү. Та өнөөдрийг хүртэл тодорхой байр суурь илэрхийлээгүй байгаа шүү дээ. Энэ мэдээлэл задрахтай зэрэгцэн танайд олон улсын байгууллагуудаас бичиг ирсэн, тодруулга хүссэн зүйл байгаа болов уу?
-Нэгдүгээрт наадах чинь олон жилийн өмнө болсон асуудал. Тухайн үедээ ч ил тод яригдаж байсан. 
-Гэхдээ Тагнуулын ерөнхий газрын дарга байсан хүн Төрийн ордонд анх удаа мэдээлэл өгснөөр олны төвд орсон шүү дээ. Олон улсад ч адилхан байх?
-Гадаад харилцааны сайдаар ажилласан, Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны гишүүнээр олон ажил ажиллаж байгаа хүний хувьд хэлэхэд Монгол Улсын гадаад харилцаанд сэв суулгах хэмжээний асуудал тухайн үед нь үүсч байгаагүй гэдгийг хэлье. Холбогдох хүмүүс нь хариуцлагаа хүлээсэн. Ер нь бол тийм зүйл гарч болохгүй. Зөвхөн Хойд Солонгостой холбоотойдоо биш. Хэрэв бид нар ОХУ-аас авсан зэвсгээ зарахаар болсон бол эхлээд ОХУ-аас зөвшөөрөл авч, эсвэл тэдний байгууллагаар дамжуулж зарах ёстой. Олон улсын журам нь ийм байдаг. За, ярилцлагаа ингээд албан ёсоор дуусгах уу даа. Нэлээн л их юм ярих шиг боллоо шүү дээ. 
-Ярилаа, ярилаа. Баярлалаа танд. Батлан хамгаалахын сайдын ширээгээ дүүрэн ач, зээгийн зургийг төрөл бүрийн гоёмсог жаазтай харах бас сонирхолтой юм. Танд сайн сайхныг хүсье..
-Баярлалаа. Би чинь таван ач, зээтэй. Дандаа охидууд. 
-Таныг дээрэлхэж байна уу. Юун УИХ-ын гишүүн, юун сайд л болно биз?
-Тэгнэ ээ. Би чинь ер нь дэргэдэх хүмүүсээ жаахан эрхлүүлчих гээд байдаг нэг гэмтэй хүн.

"ҮНДЭСНИЙ ШУУДАН" СОНИН, сэтгүүлч Г.ОТГОНЖАРГАЛ

      
АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд Ipost.MN хариуцлага хүлээхгүй болно. ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан тул ТА сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэмхэмжээг зөрчсөн сэтгэгдэлийг админ устгах эрхтэй. Сэтгэгдэлтэй холбоотой санал гомдолыг 95050503 утсаар хүлээн авна.

Сэтгэгдлүүд :





(0/800)